28 grudnia 2020

Nowe szwedzkie słowa 2020 - nyord

Pora przekonać się, czym w tym roku żyli Szwedzi i szwedzkie media. Dziś opublikowana została "lista nowych słów" (nyordslistan) przygotowywana przez Radę Języka Szwedzkiego i czasopismo "Språktidningen"!  To zestawienie ciekawe nie tylko z językowego punktu widzenia, ale i doskonałe podsumowanie wydarzeń mijającego roku: odzwierciedlają to, co działo się na świecie w tym czasie, bo ukazują słowa, które były wtedy istotne i zrobiły "karierę". Warto tu przypomnieć, że to nie Rada ustala odgórnie, jakie słowa znajdą się na liście - trafiają na nią słowa, które wyłapano właśnie dzięki śledzeniu tego, co w języku się dzieje. 

Wpisy o listach z poprzednich lat przeczytacie Szwecjoblogu: 

2019 * 2018 * 2017 * 2016 * 2015 * 2014 * 2013

Pełną bieżącą listę znajdziecie na stronie "Språktidningen" i Rady Języka Szwedzkiego. Ja natomiast jak co roku przedstawiam moim zdaniem najciekawsze przykłady.


Jak się pewnie domyślacie, tegoroczną listę zdominowały słowa związane z pandemią - to nie tylko wydarzenie, które mocno wpłynęło na naszą rzeczywistość, ale naturalnie wymagało stworzenia szeregu pojęć czy haseł, by tę nową rzeczywistość opisać albo po prostu oswoić.


2020 to rok, kiedy w wielu językach pojawiły się podobne czy czasem wręcz identyczne, zapożyczone pojęcia i wyrażenia, jak sam covid-19, lockdown, platta till kurvan (wypłaszczać krzywą), R-tal (wskaźnik R), självkarantän (autokwarantanna, dobrowolna izolacja), socialdistansering (dystans społeczny - o którym sporo dyskutowano, bo chodzi jednak o zachowanie dystansu fizycznego w społeczeństwie), tvåmetersregel (reguła dwóch metrów) czy superspridare - supernosiciel, osoba która zaraża dużą liczbę ludzi (jednocześnie sugeruje się mówienie po prostu o superspridning, "supernosicielstwie", by nie piętnować pojedynczych osób). To rok, kiedy wszystko trzeba było coronanpassa czyli dopasować ze względu na koronawirusa - przy zachowaniu reżimu sanitarnego. Uścisk dłoni zastąpiło "koronapowitanie", coronahälsning, na przykład poprzez stuknięcie się łokciami czy stopami. Nagle z wielu osób robił się hobbyepidemiolog, epidemiolog hobbysta, a właściwie pseudoepidemiolog, który na wirusach się nie zna, ale ma najwięcej do powiedzenia. Dlatego tak ważny stał się "alfabetyzm zdrowotny" hälsoliteracitet, a więc umiejętność czytania i rozumienia, a także wyszukiwania i krytyki informacji dotyczących zdrowia. Może pomóc w zwalczeniu "infodemii" (infodemi), globalnej pandemii rozprzestrzeniania się fałszywych informacji. Pandemia koronawirusa wpływa niestety na zaostrzenie się głodu na świecie, tzw. epidemii głodu (hungerpandemi) Często mówiło się też o tym, jak zmieniło się podróżowanie - z perspektywy jednostek, ale i z punktu widzenia gospodarczego. Niekiedy potrzebny jest immunitetspass, dosłownie "paszport odporności", zaświadczenie o odporności, które pozwala m.in. na podróżowanie czy odwiedzanie muzeów albo siłowni. Niektóre kraje, gdzie turystyka gra ogromną rolę, decydowały się na stworzenie "urlopowego korytarza",  semesterkorridor, umożliwienie przyjazdu na urlop mieszkańcom krajów, gdzie względnie udało się opanować rozprzestrzenianie się wirusa. Wiele miejsc dotknęło jednak pewnego rodzaju "niedoturystycznienie", underturism - odwiedziło je zbyt mało turystów, by poradziły sobie pod względem finansowym.


O nowych "koronasłowach" (niektóre znalazły się na tegorocznej liście) i "listach nowych słów" w ogóle opowiadałam już wiosną w ramach cyklu wykładów otwartych UAMówi:



Z nową rzeczywistością pośrednio związane są też takie słowa jak mjuta od angielskiego mute czyli wyciszać - odzwierciedla powszechną pracę zdalną w wielu dziedzinach, czy novent - organizowanie przedbożonarodzeniowych  przygotowań już w listopadzie (november + advent, listopadwent?). W tym dziwnym roku zdecydowanie więcej osób miało ochotę jak najwcześniej poczuć świąteczną atmosferę.

Jak co roku nie zabrakło też słów związanych z klimatem. Mamy nowy gatunek literacki cli-fi (fantastyka klimatyczna), mamy växtblindhet, "ślepotę na rośliny", niemożność dostrzeżenia i zrozumienia roli roślin we własnym środowisku, mamy też zombiebrand, pożar zombie, który pali się pod ziemią, ale po pewnym czasie, przy zaistnieniu konkretnych warunków, zapala się na powierzchni.

Ciekawią mnie też słowa odnoszące się do spraw najbardziej codziennych. Takich też nie brakuje. Na przykład becknarväska jako określenie na torbę nerkę. Słowo becknare oznacza handlarza (często w odniesieniu do handlarza narkotykami), a nerki, szczególnie noszone przez ramię, kojarzą się z kulturą macho i przestępczością (jak nasze "kołczany prawilności"?). 

Na tegoroczną listę trafiło też sporo określeń ludzi. Jest tu boomer, ironiczne określenie osoby starszej, jest kanskeman - facet "być może" - mężczyzna, który nie angażuje się w związek w pełni, jest simp (od angielskiego simpleton - prostak) w znaczeniu osoby, która przez pochlebstwa próbuje wzbudzić w kimś romantyczne lub seksualne zainteresowanie (np. w wiadomościach w mediach społecznościowych). Jest też jeden z moich faworytów - lesserwisser człowiek, który wie mniej, ale tłumaczy rzeczywistość temu, kto wie więcej (taki w stylu "nie znam się, to się wypowiem", takimi są pewnie też epidemiolodzy hobbyści). Mamy też na liście określenie zawodu: intimitetskoordinator, dosłownie "koordynator do spraw intymności" - to osoba związana z branżą filmową, telewizyjną lub teatralną, która dba o to, by aktorzy uczestniczący w scenach erotycznych czuli się komfortowo (np. by nie zostały przekroczone granice, by sceny odbywały się zgodnie z ustaloną choreografią itd.). A jak już o intymności i erotyce mowa - na listę trafiło też słowo kemsex, czyli seks na narkotykach (chemseks).

Na koniec dorzucam jeszcze dwa ciekawe słowa, które są ze sobą związane. Pierwsze to statyprotest, protest pomnikowy. Różnego rodzaju protesty co jakiś czas goszczą na "listach nowych słów", tym razem chodzi o zrzucanie z piedestału pomników kontrowersyjnych postaci. Drugie to cancelkultur, kultura unieważniania - tu chodzi o unieważnianie dorobku sławnej osoby jako reakcję na kontrowersyjne poglądy, wypowiedzi lub działania.


Jakie słowo zwróciło Waszą uwagę? Jakie chętnie zabralibyście ze szwedzkiego do polszczyzny? Przy okazji zajrzyjcie na stronę polskiego plebiscytu na Słowo Roku - głosowanie trwa jeszcze kilka dni!

17 grudnia 2020

Szwedzkie świąteczne reklamy 2020

Pamiętacie przegląd szwedzkich świątecznych reklam z ostatnich kilkudziesięciu lat? Dziś chcę Wam pokazać kilka reklam z obecnego - jak wiadomo, bardzo szczególnego - roku.

Poprzedni zestaw rozpoczęłam od reklam sieci marketów ICA. W tym roku ICA wyemitowała między innymi spot, poświęcony bezpiecznym przedświątecznym zakupom w czasie pandemii. Przypomina się w nim m.in. o wcześniejszym zaplanowaniu zakupów i wybieraniu mniej "obleganych" godzin, a także - jeśli to możliwe - przychodzeniu do sklepu w pojedynkę.


Oprócz tego ICA przygotowała też reklamę, w której mówi się, że "ceny są jak z przeszłości" - dziś jak w latach 70., w latach 70. - jak z lat 40. i tak dalej. Do tego odpowiednia stylizacja scenografii i kostiumów. Zwróćcie uwagę na lata 10. - wtedy prezenty w sklepie rozdaje nie Święty Mikołaj, ale bożonarodzeniowy kozioł, julbock. I Stig chyba znalazł inspirację, kto może go zastąpić! 😉



Zwróciłam też uwagę na reklamę serwisu ogłoszeniowego Blocket - zachęca do zorganizowania zrównoważonych Świąt i kupowania prezentów z drugiej ręki. W reklamie wypowiadają się dzieci - mówią o tym, że trzeba być "miłym dla wszystkich kwiatów, roślin i zwierząt" i że to dorośli uważają, że nowe rzeczy są lepsze niż używane. Na koniec spotu pojawia się informacja, że 8 na 10 dzieci wyobraża sobie dostać używany prezent na Gwiazdkę.


W tym roku nie zabrakło też czegoś zabawnego: reklama zdrapek Triss jest taką rekamą-antyreklamą. Zobaczcie, co mogłoby się stać, gdyby Mikołaj dostał zdrapkę w prezencie. Więc może lepiej, że jednak nie dostawał prezentu? 😉



Na koniec zostawiłam dwie reklamy, które pokochałam najbardziej - doskonale pasują mi właśnie do 2020 roku.

W reklamie marketów Willys usłyszycie w przyspieszeniu krótki przegląd szwedzkich świątecznych piosenek:


A w reklamie sklepów IKEA zwróćcie uwagę na domowej roboty cukierki karmelowe knäck i domową produkcję świec, ljusstöpning.


Jak widać, nie wszystko się udaje, nie wszystko musi być takie perfekcyjne - od błahostek, po sprawy większej wagi - ale w sumie jednak Święta to Święta! 

I tego Wam wszystkim życzę!
 ❄️🎄❄️

01 grudnia 2020

Julklappsrim, czyli rymowanki do świąteczne prezentów

Jak tam u Was tegoroczna sytuacja na prezentowym froncie? Wybraliście już, czym obdarujecie Waszych bliskich, rodzinę i przyjaciół? Ja lubię dawać i dostawać prezenty jak najbardziej spersonalizowane, nawet najdrobniejsze, ale pokazujące, że włożyliśmy w nie sporo serca i myśli o obdarowywanej osobie. 

Carolina Romare/imagebank.sweden.se

Serce, myśli i włożony czas widać w szwedzkiej tradycji julklappsrim, czyli krótkich rymowanek do świątecznych prezentów. Typowa rymowanka powinna opisywać, a właściwie sugerować, jaki prezent skrywa pakunek, ale najlepiej nie zdradzać od razu jego zawartości. Wystarczy jednozdaniowa, kreatywni zdobywają się na trochę dłuższe. Może być poważna albo żartobliwa - jeśli wiecie, jakie poczucie humoru ma obdarowany i macie pewność, że go nie urazi.

Zdarza się, że pomysłów akurat brakuje - w Internecie znaleźć można całe strony lub aplikacje mobilne z bazami gotowych rymowanych do konkretnych gadżetów i produktów (można je wyszukiwać alfabetycznie), a w telewizji i radiu, a dziś także i na YouTubie, można trafić na program, tzw. rimstuga, w którym prowadzący wymyślają rymowanki na prośbę widzów lub słuchaczy - przykłady i linki znajdziecie na dole.

We wpisie przedstawiam Wam kilka znalezionych w sieci rymowanek do prezentów popularnych także i w Polsce - różnej długości i o różnym charakterze. Tłumaczyłam je bardzo luźno, więc nie szukajcie dosłowności. Mam nadzieję, że Was zainspirują. Jeśli postanowicie przenieść ten zwyczaj do Waszych domów, koniecznie dajcie znać w komentarzach, jakie teksty wymyśliliście! 


Från början kommer de i par sen stannar en i tumlarn kvar.

Najpierw będą razem dwie, potem pralka jedną zje.

(strumpor - skarpetki)

🎁

Tag en dag i sänder, skriv här upp när något händer.

Życie mija dzień za dniem - zapisz, gdy coś zdarzy się.

(almanacka - kalendarz)

🎁

Hoppa, klättra, leta och spring, när du vinner hörs små plinge-ling.

Skacz, biegaj, levele łap jak puchary, a jak już wygrasz, usłyszysz fanfary!

(dataspel - gra komputerowa)

🎁

Vira den många varv eller inga alls, häng den på plats för att skydda din hals.

Raz lub wiele razy możesz go zawijać, załóż go tak, by ci nie marzła szyja.

(halsduk - szalik)

🎁

Fast den mycket pengar kostar, står den bara där och rostar. 

Choć sporo pieniędzy kosztuje człowieka, to tylko stoi i opieka.

(brödrost - toster)

🎁

För ett Hollywoodsmil i allra bästa stil, 

använd den här till dina gaddar Men se först till att du laddar.

Wieść o tobie z hollywoodzkim uśmiechem rozejdzie się szerokim echem.

Proszę do zębów to stosować, ale najpierw naładować.

(eltandborste - elektryczna szczoteczka do zębów)

🎁

En doft av lyx, en känsla av flärd. God Jul, den här är du värd!

Zapach luksusu pasuje do ciebie, Wesołych Świąt, poczuj się jak w niebie!

(parfym - perfumy)

🎁

Ibland så tycker jag du luktar unken, egentligen borde jag köpt hela dunken.

Czasem czuję, że twój zapach mizerny - szkoda, że nie wzięłam ci całej cysterny.

(rakvatten - woda po goleniu)


A jeśli znacie szwedzki - posłuchajcie też, jakie rymowanki dla widzów wymyślała ekipa programu śniadaniowego Nyhetsmorgon:


Siostry Lidberg, youtuberki, rok temu wymyślały rymy do prezentów z listy Gwiazdkowego Prezentu Roku (Årets julkapp):